رساله‌اى در باب ادوات اخترشناسى است . جرج سارتون اثر او را چنين وصف كرده است : مهمترين تأليف در جغرافياى رياضى نه تنها در جهان اسلام ، بلكه در تمام دنيا اين كتاب است كه علاوه بر مطالب نجومى ، مختصات 135 محل جغرافيايى را در خود دارد كه مختصات 34 نقطهء آن را خود مراكشى رصد كرده است . مىتوان گفت ، هيچكدام از مؤلفان قرون وسطاى اسلامى به اندازهء او در توضيح روشها و ادوات علمى نجومى تلاش نكرده است . « 1 » كتاب جامع المبادى و الغايات را دانشمند معروف فرانسوى سديو به كمك پسرش در سال 1834 و 1835 به فرانسه ترجمه و منتشر كرد . سپس تكمله آن در سال 1842 انتشار يافت . به نظر رينو ، خاورشناس معروف ، اهميت مراكشى بيشتر از لحاظ كارهاى تجربى اوست و مقام علمى او پايين‌تر از ابن يونس بوده است . ولى كتاب مراكشى در زمينهء جغرافياى رياضى بسيار معتبر است و وصف وى از ابزارهاى رصدگيرى هنوز هم در باب خود بىنظير مىباشد . « 2 » هنگامى كه مراكشى در مغرب رصدهاى نجومى خود را انجام مىداد ، در شرق دنياى اسلام در نتيجهء تسلط مغولان بر بغداد و انقراض خلافت عباسيان ، تحول بزرگى رخ داد كه در اثناى آن تعداد فراوانى از آثار تمدن اسلامى از بين رفت . ولى در زمينهء جغرافياى رياضى اثر معتبرى به نام زيج ايلخانى به وجود آمد . در همين دوران سازمانى به نام رصدخانه مراغه بنياد شد كه بحقيقت شايستگى دار الحكمهء مأمونى و حاكمى را دارا بود . اين رصدخانه و نيز جدولهاى نجومى با نام يكى از دانشمندان بزرگ اسلام ، يعنى خواجه نصير الدين طوسى ( 597 - 672 / 1201 - 1274 ) پيوند دارد . او زبان عربى و فارسى را نيك مىدانست و به آن دو زبان مطلب مىنوشت . بدين لحاظ مىتوان او را نمايندهء دو زبان عربى و فارسى دانست . خواجه نصير الدين در تأليفات خود بيشتر از

--> ( 1 ) . Introduction to The History of Science ; carnegie Institute of Washington , Baltimore , 1931 , Vol - II , pp . 41 - 42 . ( 2 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 126 - 127 .